Deze blog is een kort verhaal over een iconisch bedrijf uit Nederland, de in 1863 in Haarlem opgerichtte Droste. Helaas is er blijkbaar geen bestaansrecht meer voor familiebedrijven en worden deze bedrijven opgeslokt door vaak buitenlandse invensterings bedrijven die geen affiniteit hebben met de naam of de geschiedenis van het product. Ik sta even stil bij de oprichter Johannes Droste en zijn Drostefabriek aan de spaarne. Maar ook de ondergang door alle overnames komt aan bod. Maar het is vooral een ode aan het merk, de logo, het Drostemannetje en het Droste effect alles dat zal blijven voortleven in het collectieve geheugen van de Nederlander. De sluiting van het bedrijf vond plaats op 4 februari 2025.

Wie was Gerardus Johannes Droste (1836 – 1923)

De in Haarlem geboren Droste raakte verliefd op een meisje uit Ameland die Neeltje Klein (1835 – 1915) heette. Zo verliefd, dat hij in 1867 op 31 jarige leeftijd met haar trouwde, vier jaar nadat hij in 1863 zijn winkel opende in de Grote Houtstraat te Haarlem. Zijn ronde platte chocolaatjes (fllks) zouden als chocoladepastilles wereldberoemd worden en heette toen al Pastilles Droste! De productie verhuisde Droste rond 1890 naar de andere andere kant van het Spaarne en werd in de volks mond de Drostefabriek genoemd. In 1897 ging G.J. Droste met pensioen en droeg het bedrijf over aan zijn twee zonen Jan Coenraad (1870 – 1931) en Gerardus Johannes Droste jr. (1870 – 1939).

De geschiedenis in een cacoaboon

Droste pastilles en chocolademelk werden in die tijd op de markt gezet als gezond  en goed voor het lichaam dus kwam er in 1900 een leuke verpleegster met rode kruisband op de verpakking en in grote tegels op de Droste fabriek.

Tijdens de WWI (1914 – 1918) veel alles stil en ging Droste voedzame repen produceren voor de militairen en het Nederlandse volk. De groei kwam na de oorlog van de grond en ook de export (Amerika) was een succes dat natuurlijk in 1940 weer volledig in elkaar zakte en de productie viel bijna terug naar nul. Wel werd in 1931 het Drostemannetje in Neon licht geïntroduceerd, een wonder in die tijd. Gelukkig kwam er weer herstel en Droste groeide uit tot een gerespecteerd merk en kreeg in 1964 het predicaat Koninklijk en Droste werd omgedoopt naar Koninklijke Droste Fabrieken NV. In 1970 begonnen de winsten te dalen en in die tijd bestond in de wereld van multinationals en aandeelhouders de economische misvatting dat je permanent moet groeien om niet als een chocolaatje opgegeten te worden. En groei haal je uit het opkopen van de concurrent, eerst Ringers (1970) toen Rademaker’s Hopjes (1971) en daarna Van Nelle (1975). Oeps, het was Van Nelle die de Droste Pastille opat! Nou ja daarna werd Droste gekocht door de Amerikanen (1977 door Sara Lee Corperation) en die weten niet eens waar Nederland ligt. Het predicaat Koninklijke werd ingetrokken en de nostalgie (de ziel) verdween uit het bedijf. Van Nelle had in 1973 Venz overgenomen met zijn grote fabriek in Vaassen en miste het Droste mannetje zo erg dat ze in 1986 de productie van Droste naar Vaassen overhevelde onder de naam Droste Fabrieken Vaassen B.V. Maar geld en groei was nog steeds het belangrijkste, en het gebrek aan beiden deed CSM (Nederlandse suiker- en voedingsmiddelenbedrijf) besluiten om Droste te kopen in 1989. Iedereen haalde opgelucht adem en nam nog een lekker kopje hete chocolademelk, maar in de winter van 1997 ging het alsnog mis, Droste werd verkocht aan het Duitse bedrijf Hosta inclusief verpleegster en het Drostemannetje. Wel werd de Drostefabriek in Haarlem gered en snel op de monumentenlijst gezet, in 2008 zijn daar appartementen in gebouwd.

Door corona en mocht niemand meer naar de winkel om chocolaatjes te kopen. In 2024 stond het Drostemannetje te wankelen en deed het Belgische chocolade land nog een poging (Pauwels Engineering) maar de cacao en de energie prijzen stegen teveel en was het niet meer rendabel dus viel het doek in 2025 en het personeel is ontslagen. Maar ….. we hopen allemaal op een doorstart natuurlijk!

De Drostefabriek

Deze fabriek bestaat uit twee delen de branderij uit 1911 en de aangrenzende pakkerij gebouwd in 1922. De branderij is ontworpen door de Haarlemse architect Jacob van den Ban (1860-1943) die veel in Haarlem heeft ontworpen en laten bouwen. Jacob is lokaal nog steeds een held want zijn gebouwen in Haarlem en Bloemendaal staan bijna allemaal op de rijksmonumenten lijst, dus ook het Droste complex. In de geveltop van de branderij zit een mooi tegeltableau met boven elkaar de woorden DROSTE CACAO. De  branderij is tot september 2004 in gebruik als bedrijfsgebouw van de Drostechocoladefabriek.

De pakkerij is ontworpen door Johannes Jacobus van Noppen (1876-1947). Ook hij is bekend in Haarlem, vooral door de bouw van de vestekerk (1910) dat nu beroemd is onder de naam Jopenkerk vanwege de open koperen bierbrouwerij van Jopenbier.

In de muur van de toren zit het beroemde tegelplateau met de zich herhalende afbeelding van de verpleegster met op een dienblad een kop chocolademelk en het beroemde blikje van Droste. Internationaal wordt dit fenomeen het Droste-effect genoemd. Vanaf 1997 stond het complex leeg en door ruzies en allerlei, in Nederland gewone, vertragingen kwam er uiteindelijk een mooi wooncomplex met een restaurant in.

Het Droste mannetje

De Droste ontwerper Jan Wiegman (1884 – 1963) bedacht in 1923 het eerste Drostemannetje. In die tijd deden veel merken dat, denk maar aan Flipje Tiel en zo. Droste Jr. wilde later iets anders want hij had in Parijs de neon reclames gezien en wilde er eentje groot op het dak van de Drostefabriek hebben. Het mannethe moest grover en zakelijker. De redding was de uit Parijs komende Franse ontwerper A.M. Cassandre (1901 – 1968) die voor 1000 gulden een ontwerp maakte dat in die tijd als een hoog honorarium werd gezien. In 1931 liet meneer Droste een enorme stellage (8m bij 6m) van 2000 kg op het dak van zijn fabriek bouwen en hing daar zijn Drostemannetje in als neonreclame en behoorde tot een van de grootste neonreclames van de wereld. Tot 1988 was de neon zichtbaar. Er staat nu, als aandenken, een kleine versie langs de Spaarne.

De reclame gedachte achter dit vrolijke mannetje was dat hij een buiging maakte en zijn hoed afnam naar de klanten van Droste toe met de tekst altijd welkom. Het mannetje is in feite een Droste pastille zelf met een rond hoofd en armpjes en beentjes en werd veel in advertenties gebruikt die in de krant verchenen.

Het Droste effect, een blik op oneindig.

Laten we het simpel houden! Je gaat in een ruimte staan met een spiegel voor je en een tweede achter je, als je dan in de spiegel kijkt zie je jezelf oneindig keer weerspiegelt, het Droste-effect. Toen de Haarlemse reclameschilder Jan Misset (1861 – 1931) in 1904 opdracht kreeg om een blikje te ontwerpen voor de cacao van Droste moest het product uitstralen dat het ging om een heet chocolade drankje met een gezonde geneeskrachtige werking. Jan deed onderzoek naar wat er in zijn tijd al bestond en kwam op het idee van de verpleegster door een, in de 18^de eeuw beroemd, schilderij van Jean-Étienne Liotard (1702 – 1789), het chocolademeisje, uit 1743. Het Droste-effect vond hij gewoon op een fles Haas azijn, een bekend merk uit Haarlem. Op de eerste blikken stond de verpleegster met een mooie rode kruis band op het plaatje. Het Rode Kruis liep naar de rechter omdat deze organisatie zich ergerde aan het beeld dat zij kopjes chocolade melk rondbrachten en, niet onbelangrijk, alsof cacao gezond zou zijn. De eerste commerciële rechtszaak in Nederland werd gewonnen in 1913 door het Rode Kruis en sindsdien staan ze niet meer op het blik. In Amerika mag je verzorgende beroepen al helemaal niet commercieel afbeelden en dus werd het blik geïllustreerd met een typisch holland boerinnetje met haar boertje (ha ha), alleen de tulpen ontbreken nog.