Deze blog gaat over de oorsprong en de geschiedenis van het oude feest Halloween dat in 837 door christenen, lees katholieken, is ingevoerd om niet christelijke feestvierders bij de les te houden en tegelijkertijd hun eigen feestje (Samhain) niet te ontnemen. De donkerste tijd van het jaar was vroeger ook de moeilijkste periode van het jaar omdat er weinig voedsel beschikbaar was en het vaak ook koud en donker werd. Het bijgeloof dicteerde dat gedurende deze periode het wemelde van kwade geesten, denk aan dode zielen, en de duivel. Om ervoor te zorgen dat het kwaad geen kans kreeg werd deze donkere periode ingeluid met een groot feest (Halloween) dat onder andere tot doel had om de geesten te verdrijven met de onschuld. Het onschuldigste wat er was waren onze kinderen en die lieten we met licht (lampions) langs onze huizen gaan om het kwaad te verdrijven. Het is een blog vol met collectieve ‘engigheid’, uitgesneden pompoenen, drijvende appels, en ronddwalende zielen. De datum van het feestje werd 31 oktober (avond voor Allerheiligen). Dus griezel en geniet met een bakje spinnenkoppen erbij.

Griezelen voor 837 na Christus

Daarvoor moeten we naar de Keltische volkeren die in het huidige Ierland en Schotland woonden, het feestje had de naam Samhain. Tijdens dit feest werd het einde van de zomer en de oogst gevierd (licht)  en het begin van de winter (donker). De Kelten geloofden ook dat in deze tijd de wereld tussen de levenden en de doden (zielen) vervaagde en dat natuurgeesten zoals gobelins (boosaardige, lelijke ondeugende wezens) en elfen (kleine, ondeugende wezentjes of verleidelijke mooie vrouwtjes met lange oren) ons mensen gingen plagen (plaaggeest) door ons aan het schikken te maken en het melk lieten verzuren). Dus werden er lekkere dingen voor de deur gezet om ze te paaien, en we verkleedden ons in enge kostuums om de geesten te verjagen. In Ierland bleef één vuurspuwende gobelin,  Aillén Mac Midgna, elk jaar terug komen om alles in de fik te zetten totdat  onze held Fionn Mac Cumhaill hem vermoordde en tot op de dag van vandaag zijn vreugdevuren nog vaak een traditie.

Allerheiligen na 837 na Christus

Zelf ben ik geen expert in Christelijke feestdagen en behoor tot de mensen die Pasen moeten opzoeken voor de betekenis ervan. Tegenwoordig kijkt niemand daarvan op omdat ongeveer 60% zich daar niet mee bezig houdt, daarom frissen we even onze kennis op. We beperken ons tot Ierland en Engeland (VK) want de Nieuwe wereld was nog lang niet ontdekt. Halloween (31 okt) betekent de vooravond van Allerheiligen (1 nov) en Allerzielen (2 nov). Dus eigenlijk duurt het feest drie dagen en zo hoort het ook. Halloween komt van All Hallows (saint, holy) Eve (evening) in het oud Engels en betekent dus de avond voor Allerheiligen. In 837 werd het feest Samhain officieel als Christelijk feest ingevoerd (gekerstend) en veel gebruiken zijn overgenomen, zoals het verkleden en het snoep leggen buiten. Deze ‘Trick-or-Treat’ traditie zijn in feite kwelgeesten (verklede kinderen) die dreigen met iets kwaads naar de eigenaren toe (Trick) dat afgekocht kan worden met snoep (Treat). We weten dat in Schotland in 1895 verklede kinderen met uit raapkool gesneden lantaarns langs de huizen gingen voor eten, fruit en geld. Toch konden we het onheil niet verslaan!

De Grote Aardappelhongersnood (1845-1850) in Ierland

Twee miljoen Ieren en Engelsen vluchtten naar Amerika en Canada en namen hun feestje Halloween mee. Daar wisten de Amerikanen wel raad mee! Eerst werd de harde raapkool vervangen door de lokale pompoen die zachter en groter was en met enge verlichting in de tuinen kon worden gezet. De eerste bronnen die spreken van ‘pumpkin carving’ komen uit 1837 om de oogst en Halloween te vieren.

De mythe van de Ierse gierige Jack (stingy Jack) en de jack-o’-lanterns

Deze mythe uit de 17^de eeuw is typisch Iers omdat het zich afspeelt in de pub en het gaat over de misleiding van Satan, de duivel door Stingy Jack. Hij was op weg van de pub naar huis en kwam de duivel tegen die zijn ziel kwam halen. Jack vroeg om een laatste wens voordat hij de hel in ging, hij wilde terug naar de pub en voor de laatste keer lekker veel, samen met Satan, zuipen. Toen de barkeeper wilde afrekenen haalde jack de duivel over om in een munt te veranderen. Zo geschiede, maar Jack stopte de munt (Satan dus) in zijn broekzak waarin een zilveren crucifix (kruis met Jezus erop) zat. Het nadeel van duivel zijn is dat je als verlamd bij kruisen zit en niet meer weg kan, voor zijn vrijheid beloofde Satan om Jack nog tien jaar te geven. Tien jaar later kwam de duivel Jack weer ophalen en dit keer was de wens voor een laatste appel omdat Jack honger had, Satan klom in een appelboom en Jack sneed snel een crucifix in de boomstam. Weer was de duivel gevangen. Dit keer was de eis dat Satan Jacks ziel nooit in de hel zou toelaten. Toen Jack door overmatig drinken stierf probeerde zijn ziel door de hemelpoort naar binnen te glippen maar God verbood hem de toegang, Satan kon hem ook niet toelaten en gaf de ziel van Jack een gloeiend kooltje om zijn weg tussen goed en kwaad te verlichten. Jack sneed een lantaarn van koolraap en deed daar het lichtgevende kooltje in, de jack-o’-lantern was geboren. De oplettende lezer valt natuurlijk ook het gebruik van de appel op, dat blijkt niet toevallig.

Appels

Omdat de appel oogst zowel in Europa als in Amerika rond dezelfde tijd gebeurde werd ook deze vrucht opgenomen in de Halloween vieringen. Het is begonnen met het Romeinse leger, de soldaten hielden wel van een feestje toen ze de Keltische volkeren veroverden, en brachten (het feestje dus) naar Rome. In Ierland was het natuurlijk niet zo eenvoudig om als meisje een geschikte partner te vinden vanwege de strenge katholieke ouders en de afgelegen dorpen. Tijdens Halloween werd er een grote teil met water neergezet waar de appels in dreven, de persoon die met de handen op de rug met de mond een appel uit het water kon bijten mocht trouwen (‘apple-bobbing’). Ook appelhappen (‘applesnapping’), waar mannen appels aan een draad van een kruisachtige constructie moesten happen mochten een meisje vragen. De Ierse schilder Daniel Maclise (1806 – 1870) reisde in 1832 door Ierland en was aanwezig bij zo’n Halloween feestje en maakte daar een schilderij van, met het appelhappen in het midden en applebobbing op de voorgrond.

Een andere manier om appels te vieren was de ‘Toffee apple’ die in 1890 tijdens Halloween in Londen op de markt kwamen als hele appels met een stokje bedekt met gesmolten toffee. De Amerikanen maakten daar in 1908 ‘candy apples’ van en die worden nog steeds verkocht, ook met Kerst.

Halloween in Nederland

Een echte Halloween kennen we (nog) niet in Nederland. Je kunt zeggen dat het pas weer terug is gekomen via de VS. Maar toen ik een klein jongetje was (van 1954) herinner ik me wel jaarlijkse feestjes die er erg op leken.

Sint Maarten

Ik kan me nog herinneren dat ik op school tijdens de handenarbeid lessen een lampion moest maken en dan met de kinderen van de straat in het donker langs de deuren ging. In mijn herinnering was het altijd koud en nat zoals op de foto. Aanbellen, liedje zingen en snoep ontvangen. Het lampionnenfeest was op de avond voor 11 november. Op de dag zelf werden er op een vaste plek een vreugdevuur ontstoken. Het oudste Sint-Maarten liedje is van 1561, een kort voorbeeldje want tijd was snoep.

Sint Maarten, Sint Maarten
de koeien hebben staarten
de meisjes hebben rokjes aan
daar komt Sint Maarten aan.

Maar de symbolische overeenkomsten zijn frappant, de lantaarn, trick or treat (‘je snoep of je leven’), en grote vuren.

Halloween voor volwassenen

Sinds 2020 is Halloween zich aan het inburgeren in Nederland. In sommige steden worden in bepaalde buurten het huis met de tuin ‘eng’ gemaakt, een teken voor kinderen dat er snoep te halen valt. Maar het wordt meer en meer een al of niet georganiseerd volwassen feestje, enge bloederige kostuums met vaak ook erotische zinspelingen zijn komen overwaaien uit Amerika, en natuurlijk gaan Nederlanders daarover klagen omdat het te commercieel zou zijn, ha ha zeker nooit op een kerstmarkt geweest!