
Deze blog gaat over onze vertrouwde Hollandse wortel, niet over hoe je hem eet, maar over de kleur van deze wortel. Het verhaal gaat over de geschiedenis van hoe deze wortel oranje is geworden, over chauvinisme, Willem van Oranje en de 16de eeuw, het leest als vaderlandse geschiedenis en dat is het ook! Uiteraard is het niet mijn bedoeling om een wetenschappelijk verantwoord onderzoek te schrijven maar een poging om met humor en veel plaatjes van Nederlandse meesters het aannemelijk te maken dat er een kern van waarheid zit in de legende van de oorsprong van het oranje in onze wortel. Bekijk het schilderij marktscene van Pieter Aertsen (1508–1575) uit 1569, de wortels zijn allen oranje of donker oranje en die grote witte zijn schorseneren. Overigens vonden de kijkers in die tijd het leuk om de seksuele symbolen te zien, wortel bij de man, kool (vagina) bij de vrouw die de kijker betekenisvol aankijkt.

De oude Grieken en de Arabieren.
Heel lang geleden, zeg maar vlak nadat Christus is vermoord, leefde er een wijze Griekse arts met de naam Pedanios Dioskorides (40-90 na Chr.) die in Rome geniale boeken schreef over planten. Zijn meesterwerk is bekend onder de naam De Materia Medica en daar staat een beschrijving in van de Staphylínē agría (Grieks: σταφυλίνος άγριος, oftewel wilde peen) met zijn leuke witte bloemscherm. Vijfhonderd jaar later, in 515, werd er in Constantinopel een heel mooi copy van dit boek gemaakt met veel illustraties voor de Byzantijnse keizerlijke prinses Anicia Juliana (462-527). Het manuscript staat daarom bekend onder de naam de Juliana Anicia Codex. En daar staat een plaatje in van de eerste oranje (!) wortel, toendertijd een zeldzaamheid want de meesten waren wit, geel of paars. In 1446, dus honderd jaar voor het schilderij van Pieter Aertsen, vinden we in de marktverordeningen van de stad Schiedam de eerste referentie naar peen Groen erwt, warmoes, peden ende diergelijck sal men oec voir die halle vercopen (groene erwten, groenten, wortelen (peden meervoud van peen) e.d. moet men ook aan de voorzijde van de markthal verkopen). Maar het waren de Arabieren (de Moren in Spanje) die met hun irrigatie methodes in de winter de wortel verbouwden en noemden ze isfannāriyya en dat werd zanahoria in het huidige Spaans. In het oudste bewaard gebleven Arabische kookboek uit het Bagdad van de 10de eeuw (Al-Warraq) vinden we al een mooi recept en zelf een gedicht over de wortel, dus de groente is al lang bekend.

De Legende van Holland
Zoals we weten hebben wij Nederlanders 80 jaar (1568 – 1648) oorlog met Spanje gevoerd. Onze held uit die tijd was natuurlijk Willem van Oranje (1533 – 1584). Stiekem begonnen de Nederlandse boeren wortels te kweken met de Oranje kleur als eerbetoon voor Willem en om de Spanjaarden te pesten. We waren zo groot als exporterend land van landbouwproducten dat de oranje wortels ook verkocht werden in Spanje en Engeland, waar ze overigens nog steeds Dutch carrots worden genoemd. Heel Europa kende daardoor in de 17de en 18de eeuw de Oranje wortel die zowel vanwege de kwaliteit als de opvallende kleur de concurrentie verdrong. Het schilderij uit 1569 is het oudste schilderij met enkel en alleen duidelijk oranje of rode wortels die ik kan vinden! Onze Pieter Aertsen schilderde ook Christus in het huis van Martha en Maria (1553) maar daar zijn naast de oranje wortels ook witte zichtbaar tenzij dat natuurlijk weer schorseneren zijn.
Laten we even uit de legende stappen.
Volgens mij hebben we weldegelijk bewust de wortel naar oranje geteeld en ook gedurende het leven van onze oranje Willem dus na 1533. Maar er valt meer over te zeggen. De Hoornse wortel is een van de oudste oranje wortelrassen ter wereld. Rond het jaar 1610 slaagden West-Friese tuinders uit de regio Hoorn erin om uit de gele en paarse wortels een stabiel, helderoranje en zoet wortelras te kweken. Rond 1600 was Amsterdam de spil van de Europese handel (naar voornamelijk Engeland) en de belangrijkste afzetmarkt voor omliggende landbouwregio’s binnen ons land zoals West-Friesland (Hoorn). In Amsterdamse marktarchieven en stedelijke handelsregisters uit 1610 wordt de naam Horensche Wortelen (wortels uit Hoorn) genoemd als commercieel product. In werkelijkheid bestonden ze op de 16de -eeuwse schilderijen van de Hollandse meesters echter al jaren. De Hoornse wortel stond bekend als een korte en dikke zomerwortel en de Lange Oranje als de grote winterpeen. Uit genetisch onderzoek is gebleken dat de Lange Oranje de directe moeder is van bijna alle moderne oranje wortels die we tegenwoordig bij ons in de supermarkt vinden. Vanaf 1763 bestonden er vier soorten wortel voor de export, de Lange Oranje (Long Orange) en drie soorten van de Horensche Wortel (Late Half Long, Early Half Long en de Early Scarlet Horn).

Engeland krijgt de Dutch carrot al in de 16de eeuw.
Er werd natuurlijk gehandeld in hoogwaardige zaden. In een Engelse zaad catalogus de Curtis seed catalog uit 1774 worden er drie rassen aangeboden: de Early Horn, de Short Orange en de Long Orange. Nou kenden de Engelsen onze wortels al vanaf eind 16de eeuw toen de protestanten massaal het kanaal overstaken vanwege de jacht op niet katholieken door de Spaanse inquisitie tijdens de Tachtigjarige Oorlog. In regio’s als Kent en Norfolk introduceerden deze Nederlandse tuinders de Dutch Carrot en zo heten ze in Engeland vaak nog steeds. Francis Wheatley (1747–1801) was een Engelse schilder en die maakte een schilderij van een wortelverkoopster in Londen in 1792, duidelijk de oranje wortels uit Nederland.

De Indianen in Amerika hielden van onze wortels!
De Nederlanders brachten de wortel in de vroege 17de eeuw (vanaf 1609-1625) naar het huidige New York. Dit gebeurde tijdens de stichting van de kolonie Nieuw-Nederland met Nieuw-Amsterdam, het huidige Manhattan, als hoofdstad. In historische beschrijvingen van deze kolonie van Adriaen van der Donck (1618-1655) die vanaf 1641 in zijn Beschryvinge van Nieuw-Nederlant, waaraan hij zijn volledige leven heeft gewerkt en waar vrijwel alles wat er te vertellen viel over Nieuw-Nederland in was opgeschreven wordt opgesomd welke gewassen de Nederlanders met succes introduceerden. In deze lijst staan uiteraard ook de Hollandse wortels (penen) die overigens zeer goed groeide in de grond van Nieuw-Nederland. Hij raakte goed bevriend met de plaatselijke stam de Irokezen en werd in 1655 vermoord door een rivaliserende indianen stam gedurende de perzikoorlog, dat voor ons verhaal natuurlijk de worteloorlog had moeten heten. Vierentwintig jaar later besloot Majoor-generaal John Sullivan (1740-1795) in 1779 om het Indianen probleem met wortel en al uit te roeien in opdracht van George Washington. Sullivan en zijn soldaten verbaasden zich in hun rapportages en dagboeken over de grote, goed georganiseerde landbouw gronden van de Irokezen met maïs, bonen en jawel onze oranje wortels. Wortels die de Indianen behalve in de stoofpot ook stoomden en droogden voor later gebruik op reis. Het is niet eenvoudig om een schilderij te vinden van een Amerikaan met een mooie oranje wortel erop, gelukkig heeft Raphaelle Peale (1774–1825) een stilleven gemaakt in 1816 van een rauwe biefstuk met een hele mooie oranje wortel uit Nederlands wortelzaad!

Hoe kwamen wij Nederlanders eigenlijk aan de wortel?
Ons verhaal is altijd dat de VOC (1602–1800) de witte wortel uit het huidige Iran haalde, maar dan kloppen de jaartallen niet. Het ironische is dat het de Moren waren die de wortel naar Spanje brachten en de kleuren waren geel, wit, paars en soms oranje. Het is natuurlijk leuk om te bedenken dat via de Spanjaarden de wortel in onze hutspot terecht is gekomen door het einde van het beleg van Leiden (1574). De gevonden pot hutspot (zonder aardappel), met daarin waarschijnlijk gele of witte wortels, bewijst dat de wortel algemeen bekend was. Het is waarschijnlijk dat de Nederlanders al in de 15de eeuw de wortel kenden en ook aten. Wat klopt is dat de Nederlanders zagen dat de, relatief, zeldzame oranje wortel steviger en beter van smaak was, bovendien werden ze niet grauw bij het koken. Door het kruizen en selecteren van de “meest” oranje wortels kom je uiteindelijk tot een mooi resultaat dat door boeren werd uitgevoerd maar nooit is opgeschreven (de gewone burger kon in die tijd nog niet lezen of schrijven), bovendien was de onderliggende wetenschap onbekend.
De oranje wortel en de wetenschap
In september 2023 is er een studie gepubliceerd dat heeft onderzocht welke genen in wortels nu eigenlijk een wortel oranje kleuren. Er zijn drie genen gevonden (Or, Y2 en REC). Met twee genen is 25% van de wortels lichtoranje, en met drie genen zijn 96% van de wortels donkeroranje. Zonder deze wetenschap te kennen hebben de boeren uit de 16de eeuw de meest oranje (gele) wortels gekruist, net zolang totdat er een mooie dieporanje kleur bestond in alle wortels. Maar het verklaart ook dat de oranje wortel natuurlijk altijd heeft bestaan tussen de witte, gele en paarse wortels. Ze waren alleen zeldzamer.

Waarom is het wel waar dat de oranje wortel naar de Oranjes verwees?
Uiteraard is het merkwaardig dat wij Nederlanders meer energie steken in het bewijzen dat de boeren niet uit chauvinisme de wortels oranje hebben geteeld dan wel, elk ander volk zou juist proberen te bewijzen dat, de nu wereldwijd gegeten oranje wortel, expres op kleur en kwaliteit is gekweekt door Nederlanders! Om aan te tonen dat er in die tijd weldegelijk een verband werd gezien tussen het huis van oranje en de oranje wortel twee opvallende waarnemingen.
De eerste is een schilderij van Gerrit Battum (1636-1684) dat bekend is onder de naam de voorraadskelder en keuken. In deze kelder liggen oranje wortels op de grond (rechts) met daarnaast een ton met het wapen (leeuw) van de Oranjes erop geschilderd. Helaas weten we niet wanneer Gerrit dit heeft geschilderd, maar omdat wij niet op een bosje wortels kijken, zeggen we in de tweede helft van de 17de eeuw dus 100 jaar na de dood van Willem van Oranje. Ik weet niet of de schilder oranje gezind was maar de hond staat vaak voor trouw en een vis voor overvloed.
Het tweede voorbeeld is zeker niet koningsgezind en gaat over het verbod dat werd ingevoerd in 1785 op de markt van Den Haag toen de patriotten het kwaad met wortel en tak wilde uitroeien door het leven van stadhouder Willem V (1748-1806) zodanig te bedreigen dat Willem peentjes begon te zweten en besloot om voor zijn veiligheid te verhuizen uit Den Haag naar Nijmegen. Van de patriotten mocht er op de markt niet openlijk de oranje wortels verkocht worden, deze moesten worden bedekt door het natuurlijke groen dat aan een bos wortelen groeit. In die tijd waren er eigenlijk geen paarse en gele wortels meer omdat de Nederlandse boeren in 80 jaar tijd de oranje kleur door teelden tot chauvinistische wortels die oranje, stevig, groot, en lekkerder waren en ook in het midden dezelfde kleur hadden zodat het niet de soep en stoofschotels bruin maakten zoals de paarse wortel. Zoals je nu weet genoten eerst de Engelsen, daarna de Amerikanen en later ook de Spanjaarden van deze wortel en nu de hele wereld en hebben wij toch een beetje culinaire geschiedenis geschreven en in 2020 op een postzegel gezet!

